სუჩანსკაიას ხოცვა-ჟლეტა”: ამერიკელი ჯარისკაცების ყველაზე დიდი დანაკარგი რუსებთან ბრძოლაში

რუსეთის ტერიტორიაზე ბევრი ადგილი არ არის, სადაც რუსებმა ამერიკელებზე სამხედრო გამარჯვება მოიპოვეს. ერთ-ერთი მათგანია პარტიზანსკი შორეულ აღმოსავლეთში (ყოფილი სუჩანი). მის სიახლოვეს 1919 წლის ზაფხულში ტყის მებრძოლებმა ბოლშევიკი სერგეი ლაზოს მეთაურობით უზარმაზარი ზიანი მიაყენეს ამერიკულ სამხედრო ძალებს.

პარტიზანები ამერიკელების წინააღმდეგ

ამერიკის საექსპედიციო ძალები შორეულ აღმოსავლეთში, გენერალ უილიამ გრეივსის მეთაურობით, ცდილობდნენ არ ჩარეულიყვნენ რუსეთის სამოქალაქო ომში და ორიენტირებულნი იყვნენ ანტანტის ინტერესების დაცვაზე. ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ობიექტი, რომელსაც ამერიკელები იცავდნენ, იყო სუჩანსკის სარკინიგზო ხაზი.
სოჩანსკის მაღაროებიდან ნახშირი მის გასწვრივ გადაიტანეს ვლადივოსტოკში, რომელსაც საწვავად იყენებდნენ მოკავშირეთა გემებზე.

1919 წლის გაზაფხულიდან ამერიკული სარდლობა ცდილობდა არ გაეწიათ წინააღმდეგობა ამ ადგილებში განლაგებული
წითელი არმიის პარტიზანებისთვის.
თუმცა ნეიტრალიტეტი მალევე დაირღვა. 1919 წლის ზაფხულში სერგეი ლაზო, ვლადივოსტოკის მიწისქვეშა უჯრედის წევრი, გახდა პარტიზანული რაზმების მეთაური. ახალმა მეთაურმა შეცვალა ტაქტიკა, გადაწყვიტა სრულმასშტაბიან პარტიზანულ ომში წასულიყო ყველასთან – როგორც თეთრების, ისე მოკავშირეთა ძალების წინააღმდეგ.
ასე მოუხდათ სუჩანსკის ხეობაში დაბანაკებულ ამერიკელებთან ბრძოლაც.

„ჩვენ უნდა დავიკავოთ რკინიგზის ხაზი, ავაფეთქოთ ლიფტები, ხიდები, გავაჩეროთ მატარებლები, გავამაგროთ გზები, რათა თეთრგვარდიელებმა და ინტერვენციონერებმა არ მიიღონ არც ერთი ვაგონი სუჩანსკის ქვანახშირი“, ეს დავალება მისცა ლაზომ თავის ჯარისკაცებს.
აშშ-ს არმიის ჯარისკაცები არ იყვნენ მზად 1919 წლის ივნის-ივლისში სწრაფი პარტიზანული შეტევისთვის და ამიტომაც მძიმე დანაკარგები განიცადეს.

ბრძოლა რომანოვკაში
ყველაზე ცნობილი 25 ივნისს რომანოვკაზე ღამის თავდასხმა გახლავთ,
(ამერიკულ ისტორიოგრაფიაში ამ მოვლენას “რომანოვთა ხოცვა-ჟლეტას” უწოდებენ). ცემუხინსკის რაზმი, თავად ლაზოს მეთაურობით, თავს დაესხა მე-3 ოცეულის ბანაკს, რომელიც სოფლიდან ერთნახევარ კილომეტრში იდგა. ლეიტენანტები ჰარი კრეიგერის და ლოურენს ბატლერის მეთაურობით სულ 72 კაცი იყო. ღამის საფარქვეშ 300-მა რუსმა პარტიზანმა დაიკავა სამეთაურო სიმაღლეები და დილის 4 საათზე ცეცხლი გაუხსნეს კარვებში მძინარე ამერიკელებს.
თავდასხმა იმდენად მოულოდნელი იყო, რომ ამერიკელ სამხედროებს უკან დახევა მოუხდათ, ბატლერს, რომელიც თავად იყო ყბაში მძიმედ დაჭრილი, თავისი ხალხი ღია სივრციდან სოფლის გარეუბანში უნდა გაეყვანა. უკან დახევა დაფარეს მსროლელებმა როი ჯონსმა, ჯორჯ სტარკიმ და ემიტ ლანსფორდმა.

მაგრამ უბედურება ამერიკელებს თვითონ სოფელში ელოდათ. ბერდანის სანადირო თოფით შეიარაღებულმა გლეხმა მინა პასტუხოვმა ეზოდან გაუსვლელად ესროლა სულ მცირე 10 ადამიანს.

რომანოვკაში სახლების ნაწილის დაკავებისა და დაჭრილების მოთავსების შემდეგ ბატლერმა მოხალისეები გაგზავნა მეზობელ სოფელ ნოვო-ნეჟინოში – დამატებითი ძალებისთვის. ამასობაში ჯარისკაცები, რომლებსაც საბრძოლო უნარები ჰქონდათ შენარჩუნებული, ცდილობდნენ, რომ წინ მიმავალი პარტიზანები სოფელში არ შეეშვათ.
ამერიკელ სამხედროებს დამხმარე ძალა (58 ჯარისკაცი და ტყვიამფრქვევი) რომანოვკაში დაახლოებით დილის 8 საათზე მიუვიდათ, რის შემდეგაც პარტიზანული შეტევა შეწყდა. შეტევისას სულ მცირე 19 ამერიკელი დაიღუპა და ბევრი დაიჭრა.

მიუხედავად გაბედული შეტევისა, ლაზომ დიდ შედეგს მაინც ვერ მიაღწია. წითლების მოქმედებებმა მხოლოდ ინტერვენციონისტებისა და თეთრგვარდიელების საპასუხო დარტყმა გამოიწვიეს. პარტიზანები იძულებულნი გახდნენ ტაიგაში გადასულიყვნენ, სადაც ისინი პრაქტიკულად 1919 წლის დეკემბრამდე დარჩნენ.
მათ აღარ უბრძოლიათ ამერიკელებთან, საბოლოოდ 1920 – წელს მოსკოვში იქნენ ევაკუირებულნი.

ირაკლი ჯანყარაშვილი

კომენტარები